“Cứ cho đi rồi sẽ nhận lại” là một thông điệp quen thuộc trong đời sống. Quan niệm này phản ánh một niềm tin phổ biến rằng những điều tốt đẹp con người trao đi sẽ được đáp lại dưới một hình thức. Thay vì xem thời gian, công sức hoặc tiền bạc đã bỏ ra là một sự mất mát, họ tin rằng hành động tử tế sẽ mang đến một giá trị nào đó cho bản thân, gia đình hoặc những người mình yêu thương.
Tuy nhiên, chính tại đây xuất hiện nghịch lý của sự cho đi: con người thường được khuyên hãy cho đi mà không mong cầu, nhưng đồng thời vẫn có một kỳ vọng hiện hữu “làm tốt rồi sẽ được đáp lại”. Kỳ vọng ấy có thể trở thành nguồn động lực để duy trì hành động tử tế, nhưng cũng có thể dẫn đến thất vọng khi sự đáp lại không xuất hiện theo cách, thời điểm hoặc hình thức mà họ mong đợi.
Khi sự cho đi luôn kèm theo một thỏa thuận ngầm
Không phải lúc nào người cho cũng công khai yêu cầu một sự đáp trả cụ thể. Tuy nhiên, trong suy nghĩ của họ vẫn có thể tồn tại những kỳ vọng không được nói thành lời:
- Tôi đã giúp bạn, bạn nên biết ơn tôi.
- Tôi đã đóng góp, tổ chức nên ghi nhận tôi.
- Tôi đã sống tốt, cuộc đời nên đối xử tốt với tôi.
- Tôi đã hy sinh cho người khác, khi khó khăn họ cũng phải giúp lại tôi.
Những suy nghĩ này không hoàn toàn bất thường. Trong đời sống xã hội, sự có đi có lại là một nguyên tắc phổ biến giúp duy trì các mối quan hệ. Câu thành ngữ “Bánh ít đi, bánh quy lại” thể hiện rất rõ mong muốn ấy: khi một người trao cho người khác điều gì, họ thường tin rằng sự tử tế sẽ được đáp lại dưới một hình thức nào đó.
Theo Marcel Mauss, việc trao tặng không chỉ bao gồm hành động cho mà còn gắn với việc nhận và đáp lại. Món quà có thể tạo ra sự kết nối, nhưng đồng thời cũng có khả năng hình thành nghĩa vụ xã hội giữa người cho và người nhận (Mauss, 1990). Mong muốn được cảm ơn và ghi nhận là một nhu cầu tự nhiên. Vấn đề chỉ xuất hiện khi lời cảm ơn không còn được xem là một phản hồi đáng trân trọng, mà trở thành một “kỳ vọng nghĩa vụ” phải hoàn trả. Khi ấy, sự giúp đỡ không còn hoàn toàn hướng đến nhu cầu của người được hỗ trợ mà dần trở thành một cuộc trao đổi có điều kiện.
Kỳ vọng càng lớn, thất vọng càng nhiều
Một người có thể bước vào hoạt động thiện nguyện với nhiều kỳ vọng. Họ mong được giúp đỡ cộng đồng, được gặp những người cùng giá trị, được ghi nhận, học hỏi hoặc nhìn thấy sự thay đổi rõ ràng từ công sức của mình. Tuy nhiên, thực tế không phải lúc nào cũng diễn ra như mong muốn. Đóng góp có thể không được ghi nhận, người được giúp đỡ có thể không phản ứng như kỳ vọng và kết quả của một chương trình đôi khi phải mất rất nhiều thời gian mới có thể nhìn thấy.
Khi đó, không ít người bắt đầu tự hỏi:
- “Tại sao tôi đã giúp đỡ nhiều người nhưng khi tôi khó khăn lại không có ai giúp tôi?”
- “Tại sao tôi sống tử tế mà vẫn gặp những chuyện không may?”
- “Tại sao những gì tôi làm lại không được người khác ghi nhận?”
Những cảm xúc này hoàn toàn có thể hiểu được. Tuy nhiên, sự thất vọng thường không bắt nguồn từ bản thân hành động cho đi, mà từ khoảng cách giữa điều con người mong đợi và những gì thực tế diễn ra. Không ai có thể bảo đảm rằng lòng tốt hôm nay sẽ được đáp lại đúng lúc, đúng người hoặc đúng hình thức mình mong muốn. Thậm chí, có những sự cho đi sẽ không bao giờ nhận lại một lời cảm ơn trực tiếp.
Điều đó không đúng với việc sự cho đi là vô nghĩa. Như đã phân tích ở bài trước, một hành động tử tế vẫn có thể mang lại nhiều giá trị khác cho người cho, như cảm giác sống có ý nghĩa hơn, cơ hội học hỏi, những mối quan hệ mới hay niềm tin vào khả năng tạo ra điều tốt đẹp cho cộng đồng. Những giá trị ấy không phải là sự “đền đáp”, mà là những kết quả tích cực có thể xuất hiện trong quá trình cho đi.
Vì vậy, vấn đề không nằm ở việc con người có mong nhận lại điều gì hay không. Điều quan trọng là người cho có xem sự đền đáp là điều kiện để tiếp tục cho đi hay chỉ xem đó là một khả năng có thể xảy ra. Khi sự đền đáp trở thành điều kiện, lòng tốt sẽ phụ thuộc vào phản ứng của người khác và rất dễ dừng lại khi kỳ vọng không được đáp ứng. Ngược lại, khi sự đền đáp được nhìn nhận như một điều đáng trân trọng nhưng không bắt buộc phải có, con người sẽ có nhiều khả năng duy trì sự tử tế lâu dài hơn.
| TÀI LIỆU THAM KHẢO
Mauss, M. (1990). The gift: The form and reason for exchange in archaic societies (W. D. Halls, Trans.). Routledge. (Original work published 1925). |
