“Nên cho người nghèo cần câu hay cho con cá?”. Đây là câu hỏi kinh điển mà hầu như ai làm trong lĩnh vực phát triển cũng từng nghe qua và câu trả lời dường như đã được mặc định từ lâu: cần câu luôn tốt hơn con cá. Nhưng tại TEDTALK 2024, Rory Stewart, cựu Bộ trưởng Phát triển Quốc tế Anh, hiện là cố vấn cấp cao của GiveDirectly, đã thẳng thắn đặt lại câu hỏi này trước khán giả. Ông đặt lại vấn đề không phải để phủ nhận giá trị của “cần câu”, mà để chỉ ra một sự thật rằng: rất nhiều dự án phát triển được thiết kế công phu, tốn kém, nhưng chi phí trung gian quá lớn, mục tiêu ngày càng xa rời nhu cầu thực tế của người thụ hưởng và kết quả cuối cùng lại quá nhỏ bé so với nguồn lực đã bỏ ra.
Khi “cho cần câu” trở thành một dự án quá đắt đỏ
Stewart kể lại một dự án xây dựng nhà vệ sinh tại một quốc gia Đông Phi với ngân sách khoảng 40.000 USD. Trên giấy tờ, mọi thứ đều chuẩn mực: hồ sơ đầy đủ, khung logic rõ ràng, có đo lường, có hoạt động tham vấn cộng đồng. Nhưng khi đến tận nơi, thứ ông nhìn thấy chỉ là hai hố vệ sinh, một ít gạch và vài chiếc xô. Theo ước tính của ông, phần xây dựng thực tế có lẽ chỉ tốn khoảng 2.000 USD. Vậy 38.000 USD còn lại đã đi đâu?
Không thể phủ nhận rằng các bước khảo sát, bảo đảm an toàn, giám sát và trách nhiệm giải trình đều cần chi phí và đó là những chi phí chính đáng. Tuy nhiên, câu hỏi đặt ra là có bao nhiêu phần trong ngân sách ấy thực sự tạo ra giá trị cho người nhận? Liệu cộng đồng có thể đạt kết quả tốt hơn nếu được trao quyền quyết định trực tiếp?
GiveDirectly: trao tiền và trao quyền lựa chọn
Một dự án phi chính phủ tại Rwanda đã thử một cách tiếp cận hoàn toàn khác: trao tiền và trao luôn quyền quyết định cho chính người thụ hưởng. Thay vì xây tòa nhà chức năng hay thiết kế chương trình phức tạp để “dạy cách câu cá”, họ chọn cách đơn giản hơn nhiều. Họ trao trực tiếp “con cá” (tiền mặt) cho hộ gia đình vô điều kiện. Mỗi hộ gia đình nhận 900 đô la, hoàn toàn tự do quyết định sẽ dùng số tiền đó vào việc gì.
Nghe qua, đây có vẻ như một bước lùi trong tư duy vận hành dự án phát triển. Tuy nhiên, kết quả lại nói lên điều ngược lại: cộng đồng ấy đã thay đổi hoàn toàn. Hầu hết mọi hộ gia đình nhận hỗ trợ giờ đây đã có nhà ở, có điện, có bảo hiểm sức khỏe, trẻ em được đến trường đầy đủ. Không ai áp đặt họ phải chi tiêu ra sao. Chính người dân đã tự biết dùng số tiền được hỗ trợ như thế nào để đáp ứng đúng những nhu cầu thực chất nhất của mình.
Số liệu ghi nhận của dự án sau 1,5 năm cung cấp tiền mặt trực tiếp
Đây không phải là một sự may mắn ngẫu nhiên. Hơn một thập kỷ trước, nghiên cứu từ các chuyên gia đã chứng minh rằng tiền mặt trao trực tiếp mang lại kết quả thực chất như giảm tỷ lệ trầm cảm, giảm tử vong ở trẻ em và nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân. Không chỉ vậy, hiệu ứng lan tỏa còn vượt xa phạm vi hộ gia đình nhận hỗ trợ: mỗi 1 đô la được đưa vào cộng đồng tạo ra tới 2,5 đô la giá trị kinh tế cho cả những ngôi làng lân cận.
Vậy tại sao tiền mặt lại hiệu quả trong trường hợp này?
Có 4 lý do có thể giải thích cho vấn đề này:
Thứ nhất, những người nghèo cùng cực không cần kiến thức, họ cần vốn để đáp ứng các nhu cầu của mình. Một người có thể biết cách buôn bán nhưng không có tiền nhập hàng. Một gia đình biết con cần đến trường nhưng không thể trả học phí. Trong những trường hợp này, thêm một khóa đào tạo chưa chắc giải quyết được rào cản trước mắt.
Thứ hai, nhu cầu của mỗi hộ là khác nhau. Cùng một khoản hỗ trợ, người này cần sửa mái nhà, người khác cần chữa bệnh, mua vật nuôi, trả nợ hoặc mở cửa hàng. Hỗ trợ hiện vật buộc mọi người nhận cùng một giải pháp; tiền mặt cho phép nguồn lực thích nghi với hoàn cảnh riêng của từng gia đình.
Thứ ba, tiền mặt giúp người dân tự chủ trong chi tiêu, tối ưu được số tiền hiệu quả nhất. Họ biết mua vật liệu ở đâu, thuê ai, thời điểm nào nên đầu tư và cách kết hợp tiền với lao động hoặc quan hệ cộng đồng.
Cuối cùng, khi người dân được trao quyền tự quyết, họ không chỉ nhận được tiền mà còn được tin tưởng và chịu trách nhiệm cho cách sử dụng khoản hỗ trợ đó. Sự tin tưởng này giúp họ tự hào với các quyết định và duy trì các khoản đầu tư, điều mà nếu người khác làm thay, họ khó có thể tạo ra được. Hơn nữa, điều này còn mang lại ý nghĩa đạo đức sâu sắc thể hiện sự tôn trọng bình đẳng, trao quyền lựa chọn và duy trì phẩm giá con người.
Tóm lại, Stewart tin rằng việc cung cấp tiền mặt vô điều kiện có thể mở khóa giải pháp thực sự để giải quyết nghèo đói. Cùng với sự phát triển của công nghệ hiện đại, còn giúp việc cung cấp tiền diễn ra nhanh chóng và dễ dàng hơn thông qua hỗ trợ chuyển khoản trực tuyến, cắt giảm các bước trung gian và tăng tính hiệu quả.
Nhưng tiền mặt không phải là “liều thuốc thần”
Tiền mặt có thể giúp một gia đình sửa nhà, chữa bệnh, cho con đi học hoặc đầu tư vào sinh kế. Tuy nhiên, nó không thể thay thế vai trò của chính phủ trong việc xây dựng hạ tầng, cung cấp dịch vụ công và đảm bảo những quyền cơ bản. Nếu không có đường sá, trường học, cơ sở y tế, an ninh hoặc một thị trường hoạt động ổn định, người nghèo sẽ khó chuyển khoản tiền nhận được thành cơ hội phát triển lâu dài.
Điều đáng học từ GiveDirectly không phải là cứ trao tiền thì nghèo đói sẽ biến mất. Bài học quan trọng hơn là các chương trình giảm nghèo cần bắt đầu bằng cách nhìn nhận thực tế: người nghèo không phải một nhóm đồng nhất và họ không chỉ là đối tượng để người khác thiết kế giải pháp thay. Trong nhiều trường hợp, cách hỗ trợ phù hợp nhất là cung cấp nguồn lực cần thiết và trả lại cho người nhận quyền quyết định đối với cuộc sống của mình.
Vì thế, thay vì hỏi “cho con cá hay trao cần câu?”, có lẽ chúng ta nên đặt ra những câu hỏi quan trọng hơn: Người nhận đang thực sự cần gì? Và hình thức hỗ trợ nào giúp họ có nhiều khả năng tự chủ nhất trong hoàn cảnh cụ thể? Câu trả lời có thể là tiền mặt, công cụ sản xuất, dịch vụ công hoặc sự kết hợp của cả ba. Bởi giảm nghèo bền vững không bắt đầu từ việc trao một thứ gì đó mà là từ việc bảo đảm con người có đủ nguồn lực, cơ hội và quyền lựa chọn để tự định hình tương lai của mình.
Tài liệu tham khảo
What’s the best way to lift people out of poverty? – https://www.youtube.com/watch?v=_gTgloPR0Aw
To End Extreme Poverty, Give Cash — Not Advice | Rory Stewart | TED https://www.youtube.com/watch?v=tt0HOe7gf7I
