Tổng quan về bối cảnh và hiện trạng hệ thống pháp lý trong hoạt động cứu trợ từ thiện do thiên tai

1.     Bối cảnh

Việt Nam là quốc gia chịu ảnh hưởng mạnh mẽ của thiên tai do nằm trong khu vực nhiệt đới gió mùa Đông Nam Á và thuộc tâm bão Tây Thái Bình Dương – một trong những “tâm điểm” bão lớn của thế giới. Cùng với điều kiện địa hình đa dạng, trải dài từ miền núi, trung du đến đồng bằng và ven biển, Việt Nam hình thành những đặc trưng khí hậu phức tạp, làm xuất hiện nhiều loại hình thiên tai khác nhau như: bão, nước dâng do bão, lũ, lũ quét, sạt lở đất, hạn hán và xâm nhập mặn.

Bảng 1: Phân loại mức độ rủi ro của các loại hình thiên tai ở Việt Nam

(Nguồn: JICA.2015. Báo cáo quốc gia Việt Nam: Đánh giá rủi ro thiên tai và Xây dựng kế hoạch liên tục kinh doanh cho các khu công nghiệp tổng hợp trong khu vực ASEAN)

Nhằm nâng cao khả năng cảnh báo và quản lý rủi ro thiên tai, chính phủ đã ra Quyết định 705/QĐ-TTg ngày 7/6/2018 phê duyệt Chương trình cập nhật phân vùng rủi ro và lập bản đồ cảnh báo thiên tai trên phạm vi toàn quốc. Trên cơ sở đánh giá điều kiện tự nhiên, khí hậu và nguy cơ rủi ro, Việt Nam được chia thành 8 vùng thiên tai, mỗi vùng mang những đặc điểm riêng về địa lý, địa hình và chịu ảnh hưởng bởi các loại hình thiên tai đặc thù. Sự phân vùng này giúp nhận diện rõ nguy cơ, hỗ trợ công tác phòng ngừa, ứng phó và xây dựng các giải pháp phù hợp cho từng khu vực.

Bảng 2: Bảng phân loại thiên tai theo vùng miền ở Việt Nam

Do đặc điểm địa lý tự nhiên, Việt Nam thường xuyên chịu ảnh hưởng của lũ lụt, nhất là trong mùa gió mùa (tháng 6–11) và mùa bão (tháng 7–10). Các vùng trũng thấp như đồng bằng sông Hồng, đồng bằng sông Cửu Long và dải duyên hải miền Trung là những khu vực bị tác động mạnh nhất. Khu vực này càng dễ bị tổn thương hơn trước mức độ ngày càng nghiêm trọng của bão và áp thấp nhiệt đới. Sự kết hợp giữa thiên tai ngày càng dữ dội và tình trạng xói mòn đất làm gia tăng nguy cơ lũ quét, sạt lở đất, gây hư hại cơ sở hạ tầng, nhà cửa và thiệt hại gia súc, qua đó làm trầm trọng thêm mức độ dễ bị tổn thương của người dân nông thôn vốn có năng lực chống chịu hạn chế. Ở các đô thị lớn như Hà Nội và thành phố Hồ Chí Minh cũng sẽ tác động của lũ lụt ngày càng nghiêm trọng do địa hình thấp, bằng phẳng trong khi hệ thống thoát nước chưa đáp ứng nhu cầu thực tế.

Hình 2: Các địa điểm có nguy cơ ngập lụt cao ở Việt Nam

(Nguồn: JICA.2015. Báo cáo quốc gia Việt Nam: Đánh giá rủi ro thiên tai và Xây dựng kế hoạch liên tục kinh doanh cho các khu công nghiệp tổng hợp trong khu vực ASEAN)

2.     Hệ thống luật pháp trong công tác phòng chống và cứu trợ nhân đạo do thiên tai ở Việt Nam

Công tác phòng chống thiên tai và cứu trợ nhân đạo ở Việt Nam được Nhà nước quan tâm từ rất sớm. Ngay từ ngày 22/5/1946, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã ký Sắc lệnh số 70 thành lập Ủy ban Trung ương hộ đê, là cơ quan tiền thân của Ban Chỉ đạo Quốc gia về Ban Chỉ đạo Phòng thủ dân sự quốc gia hiện nay. Đây là dấu mốc khởi đầu cho quá trình hình thành và phát triển hệ thống pháp luật liên quan đến cứu trợ nhân đạo sau thiên tai.

Hiện nay, Việt Nam đã xây dựng một khung pháp lý tương đối hoàn chỉnh nhằm điều chỉnh hoạt động phòng chống thiên tai và cứu trợ nhân đạo. Nền tảng quan trọng của hệ thống này là Luật Phòng chống thiên tai số 33/2013/QH13, được sửa đổi, bổ sung tại Luật số 60/2020/QH14, nâng các loại hình thiên tai từ 19 lên 22 loại hình thiên tai khác nhau, cùng với các nghị định và thông tư hướng dẫn thi hành.

Để cụ thể hóa các quy định của luật, Chính phủ đã ban hành nhiều văn bản dưới luật, trong đó có:

• Nghị định 66/2021/NĐ-CP ngày 6/7/2021, quy định chi tiết thi hành một số điều của Luật Phòng, chống thiên tai và Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Phòng, chống thiên tai và Luật Đê điều.
• Nghị định 93/2021/NĐ-CP ngày 27/10/2021, thay thế Nghị định 64/2008/NĐ-CP, quy định về hoạt động vận động, tiếp nhận, phân phối và sử dụng các nguồn đóng góp tự nguyện nhằm hỗ trợ khắc phục hậu quả thiên tai, dịch bệnh, sự cố; đồng thời hỗ trợ bệnh nhân mắc bệnh hiểm nghèo.
• Nghị định số 131/2025/NĐ-CP của Chính phủ ngày 12/6/2025 quy định phân định thẩm quyền của chính quyền địa phương 02 cấp trong lĩnh vực quản lý nhà nước của Bộ Nông nghiệp và Môi trường.
• Quyết định số 1585/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ ngày 23/7/2025: Tổ chức lại Ban Chỉ đạo Phòng thủ dân sự quốc gia, Ban Chỉ đạo quốc gia về phòng, chống thiên tai, Ủy ban quốc gia qua Ứng phó sự cố, thiên tai và Tìm kiếm Cứu nạn thành Ban Chỉ đạo Phòng thủ dân sự quốc gia

Các văn bản pháp luật này đã tạo thành một hệ thống quy định tương đối đầy đủ và rõ ràng, góp phần nâng cao hiệu quả công tác cứu trợ nhân đạo, bảo đảm tính minh bạch, thống nhất và phù hợp với yêu cầu thực tiễn tại Việt Nam.

3.     Bộ máy tổ chức thực hiện cứu trợ thiên tai

Hoạt động phòng chống thiên tai và cứu trợ nhân đạo ở Việt Nam được triển khai với sự tham gia của nhiều bộ, ngành và tổ chức trong hệ thống chính trị, xã hội. Trước đây, hoạt động này do Ban Chỉ đạo Quốc gia về Phòng, chống thiên tai điều hành, do Thủ tướng hoặc Phó Thủ tướng Chính phủ làm Trưởng ban, và có cơ quan thường trực là Cục Quản lý đê điều và Phòng chống thiên tai (được quy định tại Điều 2 Quyết đinh 198/QĐ-BNNMT ngày 01/3/2025 của Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường).

Sau Quyết định số 1585/QĐ-TTg ngày 23/7/2025, Ban Chỉ đạo Quốc gia về Phòng, chống thiên tai được sát nhập vào Ban Chỉ đạo Phòng thủ dân sự quốc gia. Ban Chỉ đạo Phòng thủ dân sự quốc gia là tổ chức phối hợp liên ngành, có nhiệm vụ tham mưu và giúp Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ chỉ đạo, điều phối hoạt động phòng thủ dân sự, phòng chống thiên tai và ứng phó sự cố, thiên tai, tìm kiếm cứu nạn.

Ngoài ra, thành phần Ban Chỉ đạo còn có sự tham gia của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, Hội Chữ thập đỏ Việt Nam cùng các tổ chức chính trị, xã hội khác. Ở từng tỉnh/ thành, có các Ban Chỉ huy Phòng chống thiên tai và Tìm kiếm cứu hộ, cứu nạn được tổ chức tương ứng, bảo đảm đồng bộ trong chỉ đạo và phối hợp. Tại các địa bàn trọng điểm thiên tai, các đội xung kích Phòng chống thiên tai cấp xã và thôn đã được thành lập và được tập huấn nghiệp vụ. Tuy nhiên, lực lượng này vẫn cần thêm thời gian để tích lũy đầy đủ kiến thức, kỹ năng và kinh nghiệm nhằm đáp ứng tốt yêu cầu ứng phó tại cơ sở.

(Nguồn ảnh: Media Chính phủ) 

4.      Các nguyên tắc cơ bản trong phòng chống thiên tai

Công tác phòng, chống thiên tai phải tuân thủ các nguyên tắc cơ bản nhằm đảm bảo tính chủ động, hiệu quả và nhân văn, đồng thời là trách nhiệm chung của Nhà nước, tổ chức, cộng đồng và từng cá nhân. Nhà nước giữ vai trò chủ đạo, còn cộng đồng và mỗi người cần chủ động, hỗ trợ lẫn nhau. Hoạt động này phải được lồng ghép trong quy hoạch, kế hoạch phát triển kinh tế – xã hội, dựa trên cơ sở khoa học kết hợp kinh nghiệm truyền thống, minh bạch, công bằng, bình đẳng giới, hài hòa giữa giải pháp công trình và phi công trình, bảo vệ môi trường và thích ứng biến đổi khí hậu. Phương châm thực hiện là “bốn tại chỗ, ba sẵn sàng”. Bốn yếu tố tại chỗ gồm chỉ huy, lực lượng, phương tiện/vật tư và hậu cần, cùng ba yếu tố sẵn sàng gồm phòng ngừa chủ động, ứng phó kịp thời và khắc phục khẩn trương, hiệu quả. Công tác này cần được phân công, phân cấp, phối hợp chặt chẽ giữa các lực lượng, linh hoạt theo cấp độ rủi ro từng loại thiên tai, nhằm bảo đảm khả năng ứng phó nhanh, toàn diện và giảm thiểu tối đa thiệt hại.