Bối cảnh
Tình trạng vô gia cư là một trong những thách thức xã hội dai dẳng tại Hoa Kỳ. Dù nhiều chính sách đã được triển khai, thực tế có hơn ¾ hộ gia đình vô gia cư buộc phải tự xoay xở để tìm kiếm sự ổn định trong điều kiện thiếu việc làm bền vững, thu nhập thấp và nhiều rào cản xã hội.
Trong bối cảnh đó, năm 2013, Quỹ Paul & Phyllis Fireman đã hợp tác với Bang Massachusetts và Hội đồng Liên ngành về Nhà ở và Vô gia cư (MICAH) để khởi xướng Sáng kiến Việc làm Bền vững (Secure Jobs Initiative – SJI). Thay vì tiếp cận vấn đề vô gia cư như một cuộc khủng hoảng nhà ở đơn thuần, SJI nhìn nhận đây là bài toán tổng hợp giữa nhà ở, việc làm và khả năng tự chủ kinh tế của gia đình.
SJI ra đời trong bối cảnh tư duy thiện nguyện đang dịch chuyển mạnh mẽ: từ hỗ trợ phản ứng ngắn hạn sang thiện nguyện chiến lược, tập trung vào kết quả và tác động dài hạn. Đây cũng chính là tinh thần cốt lõi của Đường cong Thiện nguyện (The Philanthropic Curve), nơi các nhà tài trợ không chỉ “cho đi”, mà chủ động thiết kế giải pháp, thử nghiệm mô hình, hợp tác đa bên và hướng tới thay đổi mang tính hệ thống.
Sáng kiến Việc làm bền vững SJI
SJI được thiết kế như một mô hình tích hợp, kết nối chặt chẽ giữa các đơn vị hỗ trợ nhà ở cho gia đình vô gia cư và các tổ chức cung cấp dịch vụ việc làm. Hai trụ cột này được triển khai song song nhằm giúp các gia đình vừa ổn định chỗ ở, vừa duy trì việc làm bền vững. Các cơ quan nhà nước của bang Massachusetts đóng vai trò tạo khung chính sách và điều phối hành chính, giúp mô hình tích hợp nhà ở, việc làm vận hành hiệu quả và có khả năng mở rộng. Quỹ Paul & Phyllis Fireman giữ vai trò kết nối các đối tác, thúc đẩy học hỏi chung, cải thiện phối hợp và dẫn dắt tầm nhìn dài hạn của sáng kiến.
SJI tích hợp hoạt động đánh giá độc lập ngay từ đầu nhằm ghi nhận kết quả, rút ra bài học và cung cấp cơ sở dữ liệu cho việc hoàn thiện mô hình và lan tỏa kinh nghiệm.
Theo báo cáo tổng kết năm 2017, SJI đã hỗ trợ hơn 1.900 người nâng cao thu nhập, giúp hơn 80% người tham gia duy trì được việc làm và nhà ở ổn định trong thời gian theo dõi và chứng minh rằng việc làm bền vững là chìa khóa để chấm dứt vòng xoáy vô gia cư của các hộ gia đình.
Điểm hay của SJI
- Mô hình tích hợp
Đây là mô hình tích hợp dịch vụ nhà ở với hỗ trợ việc làm, thay vì vận hành hai trụ cột này một cách rời rạc. Chương trình kết nối trực tiếp với các cơ chế hỗ trợ nhà ở hiện có (đặc biệt là HomeBASE), đồng thời cung cấp các dịch vụ bổ trợ như đánh giá năng lực và định hướng nghề nghiệp, hỗ trợ tìm việc và giữ việc, đào tạo kỹ năng, hỗ trợ các rào cản việc làm như chăm sóc trẻ, phương tiện đi lại, trang phục nghề nghiệp, chi phí chuyển tiếp. Cách tiếp cận này phản ánh rõ giai đoạn “tối đa hóa tác động” và “thiện nguyện đòn bẩy” trong Đường cong Thiện nguyện: đầu tư đúng điểm nghẽn, đúng thời điểm, để tạo ra thay đổi thực chất.
- Lấy người thụ hưởng làm trung tâm
SJI không áp đặt giải pháp từ trên xuống, mà xây dựng các kế hoạch hỗ trợ dựa trên hoàn cảnh cụ thể của từng gia đình. Chương trình hiểu rằng mỗi rào cản, dù nhỏ như chi phí trông trẻ hay hồ sơ tiền án, đều có thể khiến một người lao động đánh mất cơ hội việc làm. Việc sử dụng nguồn quỹ linh hoạt để giải quyết những rào cản này cho thấy tư duy thiện nguyện đã vượt qua giai đoạn “cho đúng – cho đủ”, để tiến đến “cho” đúng cách.
- Lấy trải nghiệm sống làm nền tảng thiết kế
Một điểm đặc biệt của SJI nằm ở cách Quỹ Paul & Phyllis Fireman trao vai trò trung tâm cho những người từng trải qua vô gia cư. Thay vì chỉ coi họ là đối tượng thụ hưởng, Quỹ đã mời chính những phụ nữ từng vô gia cư đồng tham gia thiết kế kế hoạch chấm dứt tình trạng vô gia cư của các gia đình tại Massachusetts, và sau đó thuê họ trực tiếp tham gia điều hành chương trình.
Cách làm này giúp các giải pháp phản ánh đúng thực tế đời sống, đồng thời chuyển dịch vai trò của người từng chịu tổn thương thành chủ thể đồng kiến tạo và dẫn dắt thay đổi. Đây là biểu hiện rõ nét của thiện nguyện đòn bẩy (leveraged philanthropy), nơi nguồn lực tài chính được kết hợp với sự phân bổ lại tiếng nói, quyền quyết định và tri thức sống.
- Hợp tác đa bên và điều phối hiệu quả
SJI là kết quả của sự phối hợp chặt chẽ giữa: chính quyền bang, các tổ chức phi lợi nhuận khu vực, các đơn vị cung cấp dịch vụ trực tiếp. Sự hợp tác này giúp chương trình tránh trùng lặp nguồn lực, tận dụng thế mạnh chuyên môn của từng bên, đồng thời mở rộng quy mô can thiệp một cách có kiểm soát. Đây là biểu hiện rõ nét của thiện nguyện đòn bẫy, một nấc thang cao trong Đường cong Thiện nguyện.
Những thách thức của SJI
Dù đạt được nhiều kết quả tích cực, SJI cũng đối mặt với những giới hạn nhất định, điều thường thấy ở các sáng kiến thiện nguyện đã bước vào giai đoạn tác động sâu.
- Phụ thuộc vào hệ sinh thái chính sách
Hiệu quả của SJI gắn chặt với các chính sách nhà ở và phúc lợi xã hội của bang Massachusetts. Điều này khiến mô hình khó nhân rộng nguyên bản sang các địa phương có hệ thống chính sách khác và phụ thuộc vào cam kết ngân sách công trong dài hạn.
- Nhu cầu nguồn lực lớn và liên tục
Mô hình tích hợp, cá nhân hóa và linh hoạt đòi hỏi đội ngũ nhân sự chất lượng cao, hệ thống điều phối phức tạp và nguồn tài chính ổn định. Đây là thách thức không nhỏ đối với các quỹ hoặc tổ chức mong muốn áp dụng mô hình tương tự nhưng có quy mô hạn chế.
- Giới hạn trong giải quyết nguyên nhân cấu trúc
SJI giải quyết rất hiệu quả hệ quả của vô gia cư, nhưng không thể một mình xử lý các nguyên nhân mang tính cấu trúc sâu xa như thị trường lao động phân tầng, thiếu nhà ở giá rẻ, bất bình đẳng chủng tộc và giới trong tiếp cận cơ hội.
Tóm lại, Sáng kiến Việc làm Bền vững (SJI) là một minh chứng tiêu biểu cho việc thiện nguyện, khi tiến lên các nấc cao hơn của Đường cong Thiện nguyện, có thể tạo ra những thay đổi sâu sắc và bền vững hơn cho xã hội. Vượt ra khỏi vai trò của một chương trình hỗ trợ ngắn hạn (2013 – 2016), SJI đã trở thành một mô hình tham chiếu giá trị trong việc giải quyết tình trạng vô gia cư của các gia đình thông qua việc làm bền vững và năng lực tự chủ kinh tế.
Thành công của SJI không chỉ đến từ nguồn lực tài chính, mà từ tư duy thiện nguyện chiến lược: đầu tư đúng điểm nghẽn, tích hợp các hệ thống vốn rời rạc, lắng nghe và trao quyền cho người trong cuộc, đồng thời kiên trì theo đuổi tác động dài hạn. Chương trình cho thấy rằng, khi các nhà tài trợ sẵn sàng dấn thân sâu hơn, từ “cho đi” sang “đồng kiến tạo” và “dẫn dắt hệ thống”, thiện nguyện có thể trở thành động lực thúc đẩy những chuyển biến xã hội thực chất.
Câu chuyện của SJI vì thế không chỉ là bài học về giải quyết vô gia cư, mà còn là một lời gợi mở quan trọng: thiện nguyện hiệu quả không nằm ở việc cho bao nhiêu, mà ở cách cho, cho vì điều gì và cho đến khi nào tạo ra được sự thay đổi lâu dài.
