Trong lĩnh vực phát triển và thiện nguyện, Lý thuyết thay đổi (Theory of Change – ToC) được xem là khung nền tảng để diễn giải cách một chương trình hay chính sách tạo ra tác động mong muốn. Hur Hassnain, chuyên gia đánh giá quốc tế, cho rằng ToC không chỉ là sơ đồ logic giữa hoạt động, kết quả và tác động, mà còn là hệ thống giả định về nhân quả, vận hành, môi trường và bối cảnh chi phối toàn bộ tiến trình tạo thay đổi.
Tác giả đặc biệt nhấn mạnh tầm quan trọng của ToC trong các môi trường biến động, hoặc dễ tổn thương, nơi mà mối quan hệ nguyên nhân – kết quả không tuyến tính và khó dự đoán. Trong bối cảnh này, “những gì hiệu quả hôm nay có thể không còn hiệu quả vào ngày mai”. Thiếu hiểu biết bối cảnh dễ khiến các can thiệp thiếu thực tế, thậm chí gây hại cho cộng đồng. Do đó, phân tích bối cảnh và biến động cần được thực hiện ngay từ giai đoạn thiết kế để đảm bảo chương trình khả thi, không làm trầm trọng thêm bất bình đẳng và có thể góp phần cho hòa bình, ổn định.
Hassnain phân loại bốn nhóm giả định chính trong ToC: (1) nhân quả, (2) vận hành, (3) môi trường và (4) bối cảnh. Trong đó, giả định vận hành và giả định bối cảnh đặc biệt quan trọng trong điều kiện dễ tổn thương. Một ví dụ được nêu là trường hợp hỗ trợ nhân đạo tại khu vực có xung đột giữa các nhóm dân tộc đối địch: nếu giả định sai, rằng “cứu trợ nhóm bị ảnh hưởng nhất” là trung lập, chương trình có thể vô tình khơi dậy căng thẳng, gây phản ứng ngược và nguy hiểm cho cả nhân viên lẫn người thụ hưởng.
Tác giả khuyến nghị chuyên gia đánh giá tác động nên được huy động ngay từ đầu trong quá trình lập kế hoạch và thiết kế can thiệp. Sự tham gia này giúp xác định chuỗi nhân quả thực tế, kiểm chứng giả định bằng bằng chứng, đồng thời định hình các chỉ số và câu hỏi đánh giá phù hợp. Việc xây dựng ToC với chuyên gia đánh giá không chỉ nâng cao chất lượng thiết kế mà còn giúp hình thành văn hóa học hỏi, củng cố bằng chứng và khuyến khích đổi mới trong quá trình thực hiện.
Bài viết cũng cảnh báo rằng huy động bên liên quan trong bối cảnh biến động cần đặc biệt thận trọng. Nếu không được chuẩn bị bằng phương pháp nhạy cảm với những biến động ấy, việc tham vấn có thể gây tổn hại hoặc làm trầm trọng tình hình. Trường hợp tại vùng Swat (Pakistan), nơi một cuộc thảo luận nhóm cộng đồng đã làm gia tăng xung đột, là minh chứng cho rủi ro này. Vì vậy, người thu thập dữ liệu địa phương phải được lựa chọn kỹ, đáng tin cậy và am hiểu văn hóa, đồng thời cần duy trì quan hệ hợp tác minh bạch với cộng đồng và chính quyền.
Từ so sánh giữa bối cảnh ổn định và biến động, Hassnain chỉ ra rằng trong khi các chương trình bình thường có thời gian chuẩn bị và bằng chứng rõ ràng, thì trong môi trường khẩn cấp, việc thiết kế gấp gáp, thiếu chuyên gia và dữ liệu dễ dẫn đến ToC kém chất lượng. Do đó, ToC phải được coi là “công cụ sống động”, liên tục cập nhật theo bối cảnh, bằng chứng và học hỏi mới.
Bảng: Xây dựng lý thuyết thay đổi trong các bối cảnh khác nhau
| Chủ đề | Bối cảnh bình thường | Bối cảnh biến động |
| Lý thuyết thay đổi và giả định | Mối liên kết nhân quả cùng giả định vận hành và bối cảnh thường được thiết lập rõ; có bằng chứng về “cái gì hiệu quả”. | Hầu như không có bằng chứng về cái gì hiệu quả hay cách “thay đổi” diễn ra; bối cảnh không dự đoán được nên khó xác định giả định vận hành và bối cảnh. |
| Lý thuyết thay đổi và thiết kế can thiệp | Thường có đủ thời gian để xác định, huy động nhiều bên liên quan và đạt đồng thuận về lý thuyết thay đổi. | Can thiệp thường được thiết kế gấp do tình trạng khẩn cấp; khó huy động bên liên quan, chuyên gia và chuyên gia đánh giá; có thể dẫn đến lý thuyết thay đổi kém chất lượng, thiếu nhạy cảm với biến động và xung đột. |
| Lý thuyết thay đổi và đánh giá | Có chuyên gia đánh giá chất lượng phù hợp; có sự tham gia của các bên liên quan; bản đồ các bên liên quan rõ ràng. | Khó tìm và tuyển chọn chuyên gia đánh giá, người thu thập thông tin; các bên liên quan thường bị bỏ sót hoặc thiếu tin cậy do thiên kiến; dân cư và tổ chức thay đổi nhanh; khó xác định mối quan hệ nhân quả rõ ràng. |
Tóm lại, bài viết của Hur Hassnain mang tính thực tiễn sâu sắc, đặc biệt hữu ích cho các tổ chức phát triển, quỹ xã hội và cơ quan nhân đạo tại Việt Nam khi triển khai các chương trình ở vùng khó khăn, nhiều biến động hoặc khẩn cấp. Tư tưởng “lý thuyết thay đổi” mà ông đề xuất gợi mở cách tiếp cận linh hoạt, gắn với học hỏi và thích ứng, thay vì áp dụng máy móc khung logic truyền thống. Quan điểm này góp phần thúc đẩy văn hóa đánh giá có trách nhiệm, nhạy cảm với bối cảnh và con người, hướng đến hiệu quả thật sự của thay đổi xã hội bền vững.
(Nguồn: dựa theo bài viết của Hur Hassnain (trang 208-2015), trong sách Theories of Change in Reality: Strengths, Limitations, and Future Directions, do Andrew Koleros, Marie-Hélène Adrien và Tony Tyrrell biên tập, xuất bản năm 2024 bởi Nhà xuất bản Taylor & Francis Group)
