Trong nhiều chương trình thiện nguyện, trách nhiệm giải trình thường được hiểu là nghĩa vụ của tổ chức với nhà tài trợ. Tuy nhiên, ở góc nhìn rộng hơn, trách nhiệm giải trình còn là cam kết chung giữa tất cả những ai tham gia vào hành trình nhân ái. Khi người hưởng lợi được gắn với trách nhiệm giải trình, đó chính là hành trình họ được trao quyền. Lòng tốt không chỉ được trao tặng mà còn được nuôi dưỡng, trân trọng và lan tỏa bền vững.
Khi nhắc đến trách nhiệm giải trình (accountability), nhiều người thường nghĩ ngay đến sự minh bạch, vốn là một yếu tố quan trọng giúp củng cố uy tín của các tổ chức phi lợi nhuận và là chiến lược thu hút sự tin tưởng từ mạnh thường quân, nhà tài trợ. Tuy nhiên, trách nhiệm giải trình còn mang ý nghĩa sâu rộng hơn nhiều.
Theo Steve Rothschild trong quyển The Non Nonprofit: For Profit Thinking for Nonprofit Success (2012), trách nhiệm giải trình là nguyên tắc căn bản nhất trong bảy nguyên tắc phát triển bền vững. Nguyên tắc này cần được thực hiện một cách toàn diện và xuyên suốt trong mọi hoạt động của tổ chức, từ việc tiếp cận và hỗ trợ từng cá nhân thụ hưởng đến việc duy trì mối quan hệ hợp tác chặt chẽ với các bên liên quan khác.
Trong xã hội hiện đại, trách nhiệm giải trình đã trở thành một yêu cầu thiết yếu đòi hỏi sự minh bạch và sự chia sẻ trách nhiệm giữa tất cả các bên liên quan trong các hoạt động và mối quan hệ xã hội, đặc biệt trong lĩnh vực phi lợi nhuận. Tuy nhiên, trách nhiệm này không đơn thuần là sự giám sát một chiều, mà là sự chia sẻ cam kết và trách nhiệm giữa tất cả các bên tham gia trong mỗi mối quan hệ. Đã có một niềm tin phổ biến rằng khi ai đó nhận được một thứ gì đó mà không phải trả giá hoặc tốn chi phí, công sức, họ sẽ khó mà trân quý giá trị đó.
Steve Rothschild tin rằng giá trị thực sự chỉ được xây dựng trên nền tảng của sự trao đổi dựa trên trách nhiệm lẫn nhau. Thiếu sự cân bằng và tương hỗ trong trao đổi lợi ích sẽ dẫn đến việc mất đi cơ hội và giá trị đích thực. Vận dụng quan điểm này, tổ chức Common Ground tại Hoa Kỳ đã xây dựng mô hình nhà ở hỗ trợ, trong đó cư dân không chỉ là người nhận trợ giúp mà còn là người thuê nhà với quyền lợi và nghĩa vụ rõ ràng, như thanh toán tiền thuê chiếm 30% thu nhập. Mô hình này tạo ra môi trường trách nhiệm lẫn nhau, khuyến khích cư dân thực hành các hành vi cần thiết để đạt được sự độc lập và duy trì cộng đồng bền vững. Đồng thời, tổ chức cũng duy trì tính bền vững tài chính và xã hội qua các cam kết đó. Chương trình Twin Cities RISE! tại Mỹ là minh chứng điển hình về sự kết hợp giữa trách nhiệm và trao quyền. Người tham gia ký thỏa thuận cam kết hoàn thành chương trình đào tạo và duy trì công việc với mức lương đủ sống, trong khi tổ chức cam kết cung cấp tài chính, đào tạo và hỗ trợ kéo dài. Cam kết hai chiều này đảm bảo mỗi bên đều được hưởng lợi từ nỗ lực và cam kết của mình. Mối quan hệ giữa huấn luyện viên và người tham gia được củng cố vững chắc qua việc xây dựng kế hoạch rõ ràng và đánh giá định kỳ. Quá trình này giúp tăng cường trao quyền và trách nhiệm của mỗi cá nhân, đồng thời tạo điều kiện để họ đồng hành tích cực trên hành trình đạt được thành công rõ ràng.
Từ những ví dụ trên, có thể nhận thấy trách nhiệm giải trình chỉ phát huy hiệu quả khi đi kèm sự trao quyền cho cá nhân. Trao quyền không phải là yếu tố phụ mà là nguyên tắc nền tảng giúp cá nhân có năng lực và ý thức nhận lấy trách nhiệm của mình. Điều này được thể hiện qua hệ thống chính sách và thỏa thuận minh bạch, làm rõ giá trị người tham gia nhận được và kỳ vọng họ sẽ đóng góp lại một phần giá trị nếu không hoàn thành cam kết. Cách tiếp cận này góp phần phá vỡ vòng xoáy nghèo đói lâu dài, thúc đẩy sự phát triển bền vững cho cá nhân và cộng đồng.
Tổ chức Habitat for Humanity, một tổ chức toàn cầu về xây dựng nhà ở hỗ trợ, đã thực hành trách nhiệm giải trình thông qua sự chia sẻ lao động và cam kết chung của các bên liên quan. Các gia đình nhận nhà không chỉ được hỗ trợ mà còn tham gia đóng góp hàng trăm giờ lao động trực tiếp trước khi nhận quyền sở hữu. Điều này không chỉ mang lại phẩm giá và sự sở hữu thực sự mà còn tạo sức mạnh cộng đồng, giúp các gia đình học kỹ năng, xây dựng mạng lưới xã hội, đồng thời khiến các nhà tài trợ yên tâm về sự trân trọng và ý thức của người thụ hưởng. Quan hệ trách nhiệm lẫn nhau này được thể hiện rõ trong thỏa thuận hợp tác giữa các chi nhánh, tình nguyện viên, gia đình đối tác và nhà tài trợ, tạo nên một hệ thống bền vững, hiệu quả và đầy cảm hứng. Từ những kinh nghiệm thực tiễn, có thể khẳng định:
- Trách nhiệm giải trình là nguyên tắc nền tảng nhất của sự phát triển bền vững.
- Nguyên tắc đó cần được thấm nhuần trong văn hóa tổ chức và cụ thể hóa bằng các chính sách, thỏa thuận rõ ràng giữa các bên liên quan.
- Trách nhiệm giải trình không chỉ là giám sát một chiều mà là sự chia sẻ cam kết và trao quyền lẫn nhau.
- Các tổ chức thực hành nguyên tắc này sẽ xây dựng niềm tin, tăng hiệu quả hoạt động và phát triển bền vững.
Các tổ chức cần tự đặt câu hỏi: liệu trách nhiệm giải trình được hiểu và thực hiện rõ ràng trong tổ chức? Các bên liên quan có nhận thức đúng về trách nhiệm của mình? Mô hình trách nhiệm giải trình hiện tại có tạo động lực thực sự không? Việc xác định rõ giá trị do tổ chức tạo ra, không chỉ qua chi phí mà qua lợi ích thực tế đối với người thụ hưởng, là bước không thể thiếu để thành công.
Đọc thêm: Steve Rothschild, The Non Nonprofit: For Profit Thinking for Nonprofit Success (2012). Các mô hình và báo cáo thực tiễn của Common Ground, Twin Cities RISE!, Habitat for Humanity.
