Ở một ngôi làng nhỏ vùng quê nghèo Nam Phi, lũ trẻ reo vui trên chiếc đu quay trong sân trường. Tiếng cười vang lên xen lẫn tiếng nước sạch chảy róc rách vào những chiếc xô gần đó. Hai âm thanh tưởng chừng tách biệt ấy lại gắn liền trong một ý tưởng được ca ngợi là “đột phá nhân đạo”: mỗi vòng quay của trẻ nhỏ sẽ bơm nước từ giếng lên bể chứa.
Hình ảnh trẻ em Nam Phi vui chơi trên chiếc đu quay thuộc dự án PlayPump
Viễn tượng rằng, với vòng quay ấy, phụ nữ không còn phải gánh nước xa xôi, bé gái được đi học, trẻ em được vui chơi và làng quê có nước sạch. Đó là bức tranh tươi đẹp mà dự án PlayPump từng hứa hẹn. Với ý tưởng này, PlayPump nhanh chóng thu hút sự chú ý của Ngân hàng Thế giới, được Đệ nhất Phu nhân Mỹ Laura Bush và Quỹ khẩn cấp vì AIDS của Tổng thống Mỹ (PEPFAR) hậu thuẫn. Năm 2006, PEPFAR công bố đối tác công-tư trị giá 60 triệu USD, trong đó chính phủ Mỹ đóng góp 10 triệu USD, nhằm triển khai hàng nghìn hệ thống PlayPump trên khắp lãnh thổ châu Phi.
Tuy nhiên, giữa những lời tung hô, dự án được ca ngợi là “mô hình phát triển bền vững” này lại nhanh chóng trở thành biểu tượng của một thất bại đắt giá.
Giấc mơ về vòng quay hạnh phúc
Về mặt lý thuyết, PlayPump được thiết kế một cách hoàn hảo. Nó giải quyết đồng thời ba vấn đề mang tính trọng điểm, đó là gánh nặng lấy nước của phụ nữ, việc học bị gián đoạn của trẻ em gái và thiếu sân chơi cho trẻ nhỏ. Mỗi hệ thống còn có bốn tấm biển quảng cáo bao quanh bể nước để tạo nguồn thu bảo trì, đồng thời truyền tải thông điệp sức khỏe cộng đồng như phòng chống HIV/AIDS. PlayPumps International đặt mục tiêu lắp đặt 4.000 hệ thống tại 10 quốc gia châu Phi, mang nước sạch đến 10 triệu người vào năm 2010. Ý tưởng dường như nắm trong tay mọi yếu tố để thành công, gồm công nghệ đơn giản, mô hình tài chính sáng tạo và mục tiêu nhân đạo.
Nguyên lý hoạt động của PlayPump
…và thực tế phũ phàng
Nhưng khi đi vào thực tế, giấc mơ ấy nhanh chóng sụp đổ.
Báo cáo của UNICEF năm 2007 cho thấy chi phí lắp đặt một PlayPump khoảng 14.000 USD, cao gấp nhiều lần so với chi phí lắp đặt máy bơm tay truyền thống. Trong khi đó, “nguồn thu quảng cáo” gần như không tồn tại. Số liệu báo cáo ghi nhận 75% bể nước tại Zambia không có quảng cáo chỉ một năm sau khi triển khai.
Quan trọng hơn, thiết kế dựa trên “năng lượng vui chơi” hóa ra lại thiếu thực tế. Theo tính toán của The Guardian (2009), để đáp ứng lượng nước tối thiểu 15 lít nước/người/ngày, trẻ em phải chơi liên tục hơn 24 giờ mỗi ngày, một yêu cầu bất khả thi. Thực tế, mỗi hệ thống chỉ cung cấp đủ nước cho khoảng 200 người nếu hoạt động liên tục 2 giờ mỗi ngày – thấp hơn nhiều so với quảng cáo.
Và khi niềm vui qua đi, đu quay trở nên nặng nề. Ở nhiều làng, phụ nữ phải tự xoay đu quay bằng tay để bơm nước, một công việc mà máy bơm truyền thống có thể làm nhẹ nhàng hơn nhiều.
Hình ảnh trích từ phần “10 problems with the PlayPump” thuộc luận án Tiến sĩ của Ralph Borland: “Radical Plumbers and PlayPumps – Objects in development” (2011)
Đằng sau vẻ hào nhoáng của dự án là sự vắng bóng tiếng nói của cộng đồng. Người dân không được tham khảo ý kiến trước khi lắp đặt, không kiểm soát được nguồn thu quảng cáo và gặp khó khăn lớn trong bảo trì, khi linh kiện không có sẵn để thay thế, phải chờ vận chuyển từ Nam Phi hàng tháng trời. Giải pháp được cho là “vì người dân” rốt cuộc lại trở thành gánh nặng cho người dân.
Cái kết của một giấc mơ đẹp
Trước làn sóng chỉ trích, đến năm 2010, PlayPumps International tuyên bố đóng cửa, chuyển giao toàn bộ tài sản cho tổ chức phi lợi nhuận Water For People. Tổ chức này hiện chỉ xem PlayPump là một lựa chọn phụ, được áp dụng trong những trường hợp đặc biệt phù hợp về địa hình và nhân lực. Và PlayPump, từ biểu tượng của “sáng kiến phát triển thông minh” đã trở thành ví dụ điển hình trong các chương trình giảng dạy về thất bại của viện trợ quốc tế.
Khi thất bại cũng là một bài học …
Thất bại của PlayPump không chỉ là một “cú ngã” về mặt kỹ thuật. Nó là lời cảnh tỉnh về khoảng cách giữa ý tưởng và thực tế, giữa thiện chí và nhu cầu thật sự của cộng đồng. Một dự án dù được tài trợ hào phóng, truyền thông ca ngợi và mang danh “bền vững”, vẫn có thể thất bại nếu thiếu sự tham gia của người hưởng lợi, vốn hiểu rõ nhất điều gì họ cần và điều gì phù hợp với họ.
PlayPump khép lại, nhưng câu chuyện của nó vẫn là lời nhắc nhở sâu sắc rằng phát triển không nên bắt đầu từ ý tưởng đẹp mà nên từ việc lắng nghe sâu sắc cộng đồng cần được giúp.
Nguồn bài viết: Internet
Xem thêm bài viết về “10 problems with the PlayPump” (tạm dịch: 10 vấn đề của PlayPump) tại: https://objectsindevelopment.net/wp-content/uploads/2011/04/10-problems-with-the-PlayPump.pdf
